Finanse publiczne

Strona główna » Kwiecień 2020 » Rachunkowość » Przedawnione należności publiczno- i cywilnoprawne

Brosz o finansach

Rys. B.Brosz

Polecamy

Książki

Publikacje wydawane w ramach Biblioteki Finanse Publiczne oraz Biblioteki Administracja Publiczna to profesjonalne i praktyczne opracowania podejmujące zagadnienia z zakresu szeroko rozumianej administracji publicznej. więcej »

 
Mateusz Bieniek

Przedawnione należności publiczno- i cywilnoprawne

Wyegzekwowanie wszystkich zaległości od dłużników samorządowej jednostki budżetowej jest w praktyce mało realne. Mimo to jednostka powinna wdrożyć takie rozwiązania w zakresie ewidencji i windykacji, aby umożliwiały one kontrolowanie należności zagrożonych przedawnieniem.

Do aktywów samorządowej jednostki budżetowej należy niewątpliwie zaliczyć przypadające na jej rzecz należności, które stanowią w istocie dochody budżetowe. Należności te (ich katalog zawierają przepisy szczególne, głównie ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego) mogą mieć charakter publicznoprawny lub cywilno­prawny, a konsekwencją tego rozróżnienia jest m.in. nieco inny sposób ich ewidencji, egzekwowania oraz przedawniania (zob. ramka „Przedawnienie...”).

Skutkiem różnic w sposobie postępowania z różnymi kategoriami należności jest stosowanie odpowiednich technik rachunkowości wynikających wprost z obowiązujących przepisów oraz unormowań wewnętrznych ustalonych w polityce rachunkowości danej jednostki. Warto zaznaczyć, że jednym z obligatoryjnych elementów, które powinna zawierać polityka rachunkowości, jest ustalenie przez kierownika zasad i metod wyceny aktywów oraz pasywów jednostki.

Ujęcie należności w ewidencji i sprawozdaniach

Aby rzetelnie ukazać obraz sytuacji majątkowej jednostki, należy zaewidencjonować w jej księgach rachunkowych wszystkie należności (zarówno krótkoterminowe, jak i długoterminowe), w tym te, których termin zapłaty minął, a więc mają charakter wymagalny. Jednocześnie konieczne jest ujęcie w ewidencji należności ubocznych wynikających z posiadanych zaległości, czyli zaksięgowanie kosztów upomnienia, zwrotu kosztów egzekucyjnych i sądowych czy też naliczonych odsetek.

Stan należności należy też wykazywać w sprawozdaniach budżetowych (w samorządzie będą to sprawo­zdania Rb-27S, Rb-34S, Rb-27ZZ) oraz w sprawozdaniach z zakresu operacji finansowych (Rb-N). Ponadto informacje o należnościach wykazuje się obligatoryjnie w sprawo­zdaniach finansowych, ponieważ dane te nie tylko obrazują wpływy, które mogą nastąpić w przyszłości, ale również pozwalają ocenić sposób i skuteczność prowadzenia postępowania egzekucyjnego w celu ściągnięcia zaległości w zakresie dochodów budżetowych.

Nacisk na skuteczność windykacji

Należy zauważyć, że w praktyce (w szczególności w większych jednostkach) nie jest możliwe wyegzekwowanie wszystkich zaległości od dłużników. Równocześnie trzeba jednak pamiętać, że podmioty kontrolujące obecnie kładą bardzo silny nacisk na sposób windykacji należności jednostek samorządowych, dlatego też czynności te powinny być prowadzone bardzo skrupulatnie i przy zastosowaniu wszelkich możliwych technik. Dopuszczenie do przedawnienia w wyniku nieprzestrzegania tychże zasad może w konsekwencji rodzić odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (zarówno w odniesieniu do nieustalenia, jak i niedochodzenia należności).

Konsekwencje przedawnienia

Prawnomaterialnym efektem przedawnienia należności budżetowych jest ich wygaśnięcie, które powstaje z mocy prawa i nie wymaga wydania odrębnej decyzji, postanowienia czy innego dokumentu. Nie ma też znaczenia, na jakim etapie jest wówczas proces windykacyjny (może to nastąpić nawet na etapie postępowania sądowego). Przedawnienie zobowiązania oznacza stan, w którym wierzyciel nie ma prawa do ubiegania się o jego spełnienie. W tej sytuacji można nawet mówić o zaprzestaniu wzajemnych relacji na linii wierzyciel–dłużnik. Dotyczy to oczywiście należności publicznoprawnych.

W przypadku należności o charakterze cywilnoprawnym nawet po okresie przedawnienia wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia. W konsekwencji wierzyciel może dochodzić swoich roszczeń aż do chwili wniesienia przez dłużnika zarzutu przedawnienia świadczenia. Zarzut ten należy jednak podnieść osobiście w toku postępowania sądowego. W orzecznictwie nie ma utrwalonego poglądu w kwestii określenia etapu, do którego można podnieść taki zarzut. Niekiedy aprobuje się najdalej idące podejście polegające na uprawnieniu do zgłoszenia zarzutu nawet na etapie postępowania apelacyjnego. Warto także zaznaczyć, że ponieważ przedawnienie należności cywilno­prawnej nie następuje z urzędu, to sąd nie ma prawa zgłaszać takich przesłanek w zastępstwie dłużnika, a nawet przyjmuje się, że nie powinien dłużnika pouczać o przysługującym mu do tego prawie.

Ujęcie należności zagrożonych przedawnieniem

Należności zagrożone przedawnieniem są ujmowane w księgach rachunkowych z wykorzystaniem konta 290 „Odpisy aktualizujące należności”. Służy ono do ewidencjonowania należności o charakterze wątpliwym, czyli należności, w odniesieniu do których prawdopodobieństwo pozytywnej egzekucji nie jest wysokie, lecz jednocześnie nieuzasadnione byłoby przedwczesne uznanie ich za nieściągalne.

[...]

Autor jest skarbnikiem w urzędzie jst, byłym głównym księgowym w państwowej jednostce budżetowej.

Pełna treść artykułu jest dostępna w papierowym wydaniu pisma.
Zapraszamy do składania zamówień na prenumeratę i numery archiwalne.