Finanse publiczne

Strona główna » Październik 2017 » Budżet i podatki » Opodatkowanie VAT w przypadku wywłaszczenia nieruchomości

Brosz o finansach

Lipiec 2018

Polecamy

Książki

Publikacje wydawane w ramach Biblioteki Finanse Publiczne oraz Biblioteki Administracja Publiczna to profesjonalne i praktyczne opracowania podejmujące zagadnienia z zakresu szeroko rozumianej administracji publicznej. więcej »

 
Joanna Rudzka

Opodatkowanie VAT w przypadku wywłaszczenia nieruchomości

Kwestia opodatkowania transakcji wywłaszczenia nieruchomości jst za odszkodowaniem jest od wielu lat źródłem kontrowersji i sporów fiskusa z podatnikami. Po niekorzystnej dla samorządów uchwale NSA służby skarbowe rozpoczęły weryfikację dotychczasowych rozliczeń jst w tym zakresie. Jakimi przesłankami należy się kierować, aby prawidłowo opodatkować taką transakcję?

Rys. B. Brosz

Z uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) z 12 października 2015 r. (I FPS 1/15) wynika, że przeniesienie przez gminę prawa własności nieruchomości z nakazu władzy publicznej (za odszkodowaniem) z reguły stanowi dostawę towaru i zasadniczo generuje obowiązek opłacenia VAT. W konsekwencji urzędy kontroli skarbowej i urzędy skarbowe przeprowadziły szereg kontroli, które wykazały konieczność opłacenia VAT przez wiele jednostek samorządu terytorialnego (dalej: jst). Część samorządów nie zgadza się jednak z takim rozstrzygnięciem i zdecydowała się wystąpić na drogę sądową. Konieczność indywidualnego rozpatrywania każdego przypadku sprawia, że wiele jst nadal nie jest pewnych, czy ich rozliczenia VAT były prawidłowe.

Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie kwestii opodatkowania transakcji wywłaszczenia nieruchomości oraz omówienie przykładów wyjętych z bogatego orzecznictwa dotyczącego tej problematyki. W ten sposób Czytelnicy będą mogli poznać przesłanki, którymi powinni się kierować, analizując konkretny przypadek wywłaszczenia we własnej jednostce.

Wywłaszczenie jako dostawa towarów

Zgodnie z art. 12 ust. 4a ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (tzw. specustawy drogowej) ten sam organ, który wydał decyzję o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej i przejęciu nieruchomości pod tę inwestycję na rzecz Skarbu Państwa, wydaje następnie decyzję o odszkodowaniu na rzecz podmiotu, którego nieruchomości zostały przejęte. W konsekwencji powstaje jednak pytanie: czy taka czynność stanowi odpłatną dostawę towarów w rozumieniu przepisów o VAT? W świetle art. 7 ustawy o podatku od towarów i usług (dalej: ustawa o VAT) przez dostawę towarów, o której mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1, rozumie się przeniesienie prawa do rozporządzania towarami jak właściciel, w tym również przeniesienie z nakazu organu władzy publicznej (lub podmiotu działającego w imieniu takiego organu) albo też przeniesienie z mocy prawa własności towarów w zamian za odszkodowanie.

Po wielu orzeczeniach1 sprawę rozstrzygnęła ostatecznie wspomniana wcześniej uchwała siedmiu sędziów NSA (I FPS 1/15), w której stwierdzono, że: przeniesienie przez gminę (miasto na prawach powiatu) prawa własności nieruchomości z nakazu władzy publicznej w zamian za odszkodowanie stanowi dostawę towaru (...) nieskutkującą ekonomicznym obciążeniem wywłaszczonego ciężarem uiszczenia podatku z tytułu tej czynności. (...) nie można podzielić poglądu, że wypłata gminie (miastu) odszkodowania w związku z decyzją wojewody o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej (w której orzeka o przejęciu nieruchomości miasta na prawach powiatu na rzecz Skarbu Państwa) nie ma realnego charakteru, skoro de facto środki na ten cel gmina (miasto) pozyskuje z budżetu Skarbu Państwa w ramach dotacji na realizację zadania publicznego z zakresu administracji rządowej.

Należy jednak zauważyć, że przywołana uchwała dotyczy specyficznego przypadku, gdy w wyniku decyzji wojewody o ustaleniu lokalizacji drogi publicznej (krajowej) następuje wydanie – w zamian za odszkodowanie – gruntu będącego własnością miasta na prawach powiatu i przeniesienie prawa własności tej nieruchomości na Skarb Państwa.

Wyłączenie jst jako organu władzy publicznej

Na mocy art. 15 ustawy o VAT, który wymaga przeanalizowania w dalszej kolejności, podatnikami są osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej oraz osoby fizyczne, wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą, bez względu na cel lub rezultat takiej działalności. Za podatnika nie uznaje się jednak organów władzy publicznej oraz urzędów obsługujących te organy w zakresie realizowanych zadań nałożonych odrębnymi przepisami prawa, dla realizacji których zostały one powołane, z wyłączeniem czynności wykonywanych na podstawie zawartych umów cywilnoprawnych (art. 15 ust. 6 ustawy o VAT).

W oparciu o powyższe przepisy Wojewódzki Sąd Administracyjny (dalej: WSA) w Białymstoku wydał wyrok z 23 lutego 2011 r. (I SA/Bk 615/10), stwierdzając w nim, że gmina nie jest podatnikiem VAT tylko wtedy, gdy realizując zadanie, występuje w roli organu władzy publicznej, czyli jest wyposażona we władztwo publiczne i występuje w pozycji nadrzędnej w stosunku do innych podmiotów uczestniczących w danej czynności. W przypadku wywłaszczenia nieruchomości za odszkodowaniem gmina nie występuje natomiast w pozycji nadrzędnej, a organem wykonującym zadania z zakresu administracji rządowej jest organ, który orzekł o wywłaszczeniu nieruchomości gminy na rzecz Skarbu Państwa (w przypadku omawianej sprawy organem tym był wojewoda). To z kolei oznacza, że uczestnicząca w tej transakcji gmina występuje w roli podatnika VAT.

[...]

Autorka jest doradcą podatkowym specjalizującym się w rozliczeniach jst. Prowadzi Kancelarię Doradcy Podatkowego Joanny Rudzkiej.

Pełna treść artykułu jest dostępna w papierowym wydaniu pisma.
Zapraszamy do składania zamówień na prenumeratę i numery archiwalne.