Finanse publiczne

Strona główna » Styczeń 2020 » Rachunkowość » Rozrachunki z kontrahentami w stanowisku KSR

Brosz o finansach

Rys. B.Brosz

Polecamy

Książki

Publikacje wydawane w ramach Biblioteki Finanse Publiczne oraz Biblioteki Administracja Publiczna to profesjonalne i praktyczne opracowania podejmujące zagadnienia z zakresu szeroko rozumianej administracji publicznej. więcej »

 
Bożena Rudnicka

Rozrachunki z kontrahentami w stanowisku KSR

Stanowisko KSR w sprawie rozrachunków z kontrahentami stanowi zbiór wytycznych ułatwiających ujęcie tej kategorii w księgach rachunkowych i jej prezentację w sprawozdaniu finansowym. Kontynuując rozważania zawarte we wcześniejszym artykule, wyjaśniamy zasady naliczania odsetek czy kar umownych, a także reguły inwentaryzacji rozrachunków i ich prezentowania w informacji dodatkowej.


Rys. B.Brosz

Rys. B.Brosz

Rozważania dotyczące treści stanowiska Komitetu Standardów Rachunkowości w sprawie rozrachunków z kontrahentami (dalej: stanowisko KSR), zawarte w artykule opublikowanym na łamach listopadowego numeru, zostały zakończone na omówieniu wyceny rozrachunków na dzień bilansowy. W ramach opisu tego zagadnienia w stanowisku KSR przedstawiono zasady ujmowania przedpłat, rabatów, odsetek oraz kar umownych. Warto zauważyć, że kategoriom tym, a zwłaszcza odsetkom, poświęcono w „Finansach Publicznych” kilka artykułów prezentujących wymienione pojęcia w sposób znacznie bardziej szczegółowy niż w stanowisku KSR.

Odsetki naliczane przez sprzedawcę

W stanowisku KSR określono, że sprzedawca może domagać się od odbiorcy odsetek ustawowych, odsetek ustawowych za opóźnienie lub odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych.

  • Odsetki ustawowe

Sprzedawca może żądać odsetek ustawowych, gdy termin płatności przewidziany w umowie zakupu-sprzedaży jest stosunkowo długi, czyli przekracza termin płatności zwyczajowo stosowany dla danego rodzaju transakcji lub przewidziany przepisami prawa. W przypadku transakcji handlowej odsetki przysługują sprzedawcy po 30 dniach liczonych od dnia spełnienia świadczenia i doręczenia odbiorcy dokumentu potwierdzającego dostawę dobra lub wykonanie usługi (faktury lub rachunku) do dnia zapłaty, ale nie dłużej niż do dnia wymagalności zapłaty (art. 5 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych1 – dalej: ustawa o transakcjach handlowych). Wysokość odsetek ustawowych równa się stopie referencyjnej NBP podwyższonej o 3,5 punktu procentowego2 (art. 359 § 2 ustawy Kodeks cywilny – dalej: kc), chyba że w umowie ustalono je w innej wysokości – wówczas określa się je mianem odsetek umownych.

  • Odsetki ustawowe za opóźnienie

Żądanie odsetek ustawowych za opóźnienie jest możliwe, jeśli z zapłatą spóźnia się kontrahent (strona umowy zakupu-sprzedaży) będący osobą fizyczną lub innym podmiotem niewymienionym w ustawie o transakcjach handlowych. Nie ma przy tym znaczenia, czy z tytułu opóźnienia w zapłacie sprzedawca poniósł szkodę. Nieistotny jest również fakt, że opóźnienie było spowodowane okolicznościami, za które osoba fizyczna nie ponosi odpowiedzialności. Za czas opóźnienia w zapłacie sprzedawca ma prawo naliczyć odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej stopie referencyjnej NBP podwyższonej o 5,5 punktu procentowego, chyba że w umowie ustalono je w innej wysokości (art. 481 § 1–2 kc).

  • Odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych

Odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych można żądać wówczas, gdy z zapłatą opóźnia się podmiot, o którym mowa w ustawie o transakcjach handlowych. Nie ma wówczas znaczenia, czy sprzedawca poniósł z tytułu opóźnienia w zapłacie szkodę ani że opóźnienie było spowodowane okolicznościami, za które odbiorca nie ponosi odpowiedzialności.

  • Przeliczanie odsetek w walucie obcej

Odsetki naliczone przez jednostkę lub przez jej kontrahenta w walucie obcej powinny być – na dzień ich ujęcia w księgach rachunkowych – przeliczone na walutę polską po kursie średnim ogłoszonym dla danej waluty przez NBP z dnia poprzedzającego dzień naliczenia odsetek (zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o rachunkowości – dalej: uor).

Rekompensata za koszty windykacji

W stanowisku KSR nawiązuje się też do rekompensaty za koszty windykacji. Jeżeli sprzedawca spełnił świadczenie wynikające z umowy i nie otrzymał zapłaty we wskazanym w tej umowie terminie, to poza odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych ma prawo obciążyć nabywcę równowartością rekompensaty za koszty odzyskiwania należności (art. 10 ustawy o trans­akcjach handlowych). Stanowisko KSR zostało opublikowane w 2019 r., dlatego jest w nim mowa o rekompensacie w wysokości 40 euro. Należy jednak zwrócić uwagę, że od 1  stycznia br. ryczałtowa kwota rekompensaty jest uzależniona od wartości opóźnionego świadczenia i wynosi:

1) równowartość 40 euro, gdy wartość świadczenia pieniężnego nie przekroczy 5000 zł;

2) równowartość 70 euro, gdy wartość świadczenia pieniężnego jest wyższa niż 5000 zł, ale niższa niż 50 000 zł;

3) równowartość 100 euro, gdy wartość świadczenia pieniężnego jest równa lub wyższa od 50 000 zł.

Rekompensata, o której mowa w art. 10 ustawy o transakcjach handlowych, nie zależy od rzeczywistych kosztów, jakie ponosi sprzedawca w celu odzyskania należności z tytułu realizacji transakcji handlowej (na wysokość rekompensaty nie wpływa ani kwota, ani rodzaj ponoszonych kosztów). Sprzedawca nie ma też obowiązku wykazania, że koszty te poniósł. Jeżeli jednak koszty odzyskiwania należności przekroczyły równowartość 40 euro (odpowiednio również 70 i 100 euro), sprzedawca ma prawo domagać się od nabywcy ich zwrotu, pod warunkiem uzasadnienia ich wysokości.

Kwotę rekompensaty przelicza się według średniego kursu euro ogłoszonego przez NBP ostatniego dnia roboczego miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym świadczenie pieniężne (zapłata) stało się wymagalne. To oznacza, że jeśli należność stanie się wymagalna w lutym 2020 r., to sprzedawca powinien przyjąć do przeliczenia średni kurs euro ogłoszony przez NBP ostatniego dnia roboczego przypadającego w styczniu 2020 r.

Rekompensata jest księgowana jako należność od odbiorcy oraz pozostałe przychody operacyjne. W razie wątpliwości, czy uzyskanie rekompensaty będzie możliwe, należy objąć ją – podobnie jak należność główną – odpisem aktualizującym, który obciąża pozostałe koszty operacyjne.

W przypadku transakcji handlowych, dla których strony przewidziały wykonanie płatności w częściach (ratach), prawo do odsetek, rekompensaty za koszty odzyskiwania należności i zwrotu poniesionych kosztów odzyskiwania należności przysługuje sprzedawcy w stosunku do każdej niezapłaconej przez nabywcę części (raty).

Kary umowne

Odnosząc się do kar umownych, wyodrębniono w stanowisku KSR zasady właściwe dla rozrachunków w walucie polskiej i w walucie obcej.

Kary służą zwiększeniu bezpieczeństwa wykonania umowy oraz zapewnieniu rekompensaty (odszkodowania) na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania świadczenia wynikającego z tej umowy. Kary stosuje się jedynie do zobowiązań niepieniężnych, czyli takich, których wykonanie polega na przekazaniu dobra i/lub wykonaniu usługi. Nie można naliczyć kary umownej z tytułu opóźnienia w zapłacie należności (wówczas nalicza się odsetki ustawowe za opóźnienie w zapłacie).

Nabywca może (o ile umowa to przewiduje) żądać od sprzedawcy kary umownej, np. w przypadku:

– opóźnienia w przekazaniu dóbr;

– przekazania dóbr posiadających wady i usterki lub niezgodnych ze specyfikacją techniczną przewidzianą umową;

– niewłaściwego wykonania usług bądź wykonania ich z opóźnieniem;

– nienależytego postępowania nabywcy (np. niedostarczenia w terminie dokumentacji budowy).

Kara umowna może być określona w umowie wartościowo lub procentowo. Jej wysokość nie zależy od wyceny szkody poniesionej przez nabywcę.

Naliczenie kary dokumentuje się notą księgową i ujmuje w księgach rachunkowych pod datą wystawienia noty jako należność i pozostałe przychody operacyjne. Jeśli wpływ środków z tytułu kary umownej jest wątpliwy, należność z jej tytułu należy objąć odpisem aktualizującym. Jeżeli sprzedawca nie kwestionuje naliczonej mu kary umownej, ujmuje ją jako zobowiązanie wobec nabywcy i obciąża pozostałe koszty operacyjne.

Jeśli kara umowna jest wyrażona w walucie obcej, to zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 uor przelicza się ją – na dzień ujęcia w księgach rachunkowych – na walutę polską po kursie średnim ogłoszonym dla danej waluty przez NBP z dnia poprzedzającego dzień naliczenia kary (dzień wystawienia noty lub dowodu wewnętrznego).

Wycena rozrachunków na dzień ich rozliczenia

Siódma część stanowiska została poświęcona wycenie rozrachunków z kontrahentami na dzień rozliczenia (uregulowania) należności lub zobowiązań. Uregulowanie rozrachunków z kontrahentem powoduje ich wyksięgowanie z ksiąg rachunkowych jednostki. Może ono przyjąć różne formy – w zależności od postanowień umowy zakupu-sprzedaży bądź uzgodnień między kontrahentami. Uregulowanie należności lub zobowiązania może nastąpić m.in.:

– poprzez przekazanie środków pieniężnych (zapłatę);

– w naturze (poprzez przekazanie innego składnika majątkowego lub wyświadczenie usługi);

– drogą kompensaty wzajemnych należności i zobowiązań.

W jednostkach budżetowych najczęściej występuje tylko ta pierwsza forma rozliczenia rozrachunków.

Na dzień rozliczenia jednostka wycenia rozrachunki z kontrahentami w kwocie wymaganej zapłaty, co jest zgodne ze szczególnymi zasadami rachunkowości budżetowej (jednostka ma obowiązek dopominać się odsetek i innych należności ubocznych na koniec kwartału oraz na dzień zapłaty, a jeśli jest dłużnikiem – uregulować wymienione zobowiązania).

Inwentaryzacja rozrachunków

Zasady inwentaryzacji rozrachunków z kontrahentami zostały omówione w ósmej części stanowiska KSR. Wskazano tam m.in., że rozrachunki z kontrahentami zagranicznymi powinno się inwentaryzować według tych samych zasad co rozrachunki w walucie polskiej, a uzgodnienie sald odbywa się w walucie obcej.

  • Metoda inwentaryzacji

W myśl art. 26 ust. 1 pkt 2 uor jednostka inwentaryzuje rozrachunki z kontrahentami poprzez uzyskanie od nich potwierdzenia prawidłowości wykazanego w księgach rachunkowych stanu rozrachunków oraz wyjaśnienie i rozliczenie ewentualnych różnic. Obowiązek przeprowadzenia inwentaryzacji tą metodą dotyczy jedynie należności od kontrahentów. Jednostka jako wierzyciel inicjuje uzgodnienie salda należności, natomiast dłużnik potwierdza zgodność kwot bądź wskazuje rozbieżności wynikające ze stanu zobowiązań wykazanego w jego księgach rachunkowych.

[...]

Autorka jest doktorem nauk ekonomicznych, ekspertem z zakresu rachunkowości budżetowej.

Pełna treść artykułu jest dostępna w papierowym wydaniu pisma.
Zapraszamy do składania zamówień na prenumeratę i numery archiwalne.